Ana içeriğe atla

İstikrar Tüm Kötülüklerin Anasıdır

Bu yazı Levent Orhan tarafından yazılmış ve Yeni Harman dergisinin Mart-2011 sayısında yayınlanmıştır.

Irmaklar açtığınız kanallardan geçmek zorundaydılar, hayvanlar çevirdiğiniz yerlerden geçmemek. Yağmurlar evlerinizin içine yağmamak zorundaydı. Sevişmek bir ödev, uyumak bir görev, uyanmaksa bir zorunluluktu. Ağaçlar size elma, armut, erik ve kiraz borçluydular. İnsanlar çocuk. Çocuklar yaşamak. Hayvanlar bal, süt, tereyağı. Ormanlar yakacak.


Her şeyi, olmadığı ya da olmak istemediği birşey olmaya zorlayan bu işleyişi sürekli kılan şeye nizam diyorlar. Bu nizamın esenliğine ise istikrar.

Musa Peygamber asasını gökyüzüne kaldırdığında Nil Nehri'nin batı kıyılarında her şey yolundaydı aslında. Bildiğimiz kadarıyla hiç bir şikayeti yoktu Firavun'un. Kudüs'ün bozulmaması gerek bir nizamı vardı İsa Peygamber geldiğinde. Üstelik Romagücüyle teminat altına alınmış bir nizam. Söyledikleri Musevilerin de duymak istemediği şeylerdi.

Hira Dağı'nda erbain diyen  kırk yaşındaki Muhammed Peygamber'in susması için Mekke'nin yarısını vermeye seve seve hazırdı Mekkeliler. Tıkır tıkır işleyen Mekke nizamının sahipleri kadar Musevileri ve İsevileri de kızdırıyordu söyledikleri. Onun tebliğinin de korunaklı bir nizama kavuşması uzun sürmedi. Hatta torunlarının tabii bir ölümle ölmesini bile bekleyemedi bu nizamın bekçileri. Bir Cuma günü, öğle ezanları okunurken, üzerlerine doğru koşan gebe develer gibiydi mızraklar. Şam'a, başkente götürülmek üzere başları gövdelerinden ayrılırken, bütün camilerde Cuma hutbesi okunuyordu: "O'na ve ehlibeytine selam olsun" diyerekten.

Cihadın İktisadı

Bir hakikati dondurup bir devlete temel kılan aynı mızraklar Türkistan'da üç yüzyıl boyunca dehşet saçtılar. Çünkü cihadın da bir iktisadı doğmuştu, bir nizamı olmuştu artık. Yine de mübalağa ceng oldu. Deşti Kıpçak kan gölüne döndü adeta. Kalın derili, çekik gözlü ve değirmi yüzlü inatçı "kafirler", "Tamam, buraya kadarmış, la ilahe illallah" dediklerinde artık çok geçti. Ganimet kervanlarıyla birlikte Şam'a başkente oluk oluk çekik gözlü esir akıyordu. Çünkü yalnız Dar'ül Harp'ten ganimet toplayabilirdiniz ve daha bir yığın yoksul bedevi vardı Arap yarımadasında, yalın ayak, etekleri lime lime olmuş elbiseleri ve bellerinde çaput parçalarıyla bağlanmış kılıçlarıyla sefere gidip, pahalı eyerler vurulmuş saf kan kısrakların üstünde arkaları sıra ganimet yüklü develerle gelecek.

Bozkırda Güç: Bir Devlet ve Medeniyet Merkezi

Ümeyye oğulları Abbasilerce mızraksız bırakıldıklarında Türkistan kitleler halinde Müslüman olmaya devam ediyordu. Fetih büyük ölçüde tamamlanmıştı. Bölgedeki güç ve iktidar tacirleri arasında önemli bir dayanktı artık İslam. Yalnız küçük bir sorun vardı: Bozkırda güç, bir devlet ve bir medeniyet rezervi olarak biriktirilemiyordu. Tabiat kadar masum, tabiat kadar kahrediciydi o kadar. Çünkü burada mezarlıkları olmayan, bir ömür boyu hür ve bereketli otlaklar peşinde kona göçe ilerleyen boyların deviniminden sadır oluyordu güç. Varlığın potansiyelinin dışa vurumu gibi, parlayıp sönen, uçumlu bir şeydi aslında. Uçmaması, birikmesi için dönüp dolaşıp etrafı çevrilmiş, şehir denilen havuzlara akması gerekiyordu. Bir yere konup yatuk kalmaksa, akıllarının ucundan bile geçmiyordu henüz.

Sır Derya civarında sıkıştırılan Oğuz boyları yeni otlaklar, Selçuk ve oğulları ise güç istiyordu. Batıya doğru ilerledikçe gördüler ki, Tanrı'nın çayırları Harezm'in, Maveraünnehr'in hakimlerince sahiplenilmiş, onların mızraklarınca korunuyordu. Oysa törelerine göre toprak kimsenin şahsi mülkü olamazdı. Bunu hiçbir zaman kabullenemeseler de bazen Karahanlı, bazen Harezm'in Gazneli valilerine haraç vererek uzun yıllar boyu dolanıp durdular. Fakat ilk yağma fırsatında verdiklerinden fazlasını geri alarak. Bu minval üzere konup göçerken bir gün gördüler ki, yalnız Tanrı'nın çayırları değil, kendileri de sahiplenilmiş. Çünkü Gazneli'ye esir düşen amcası İsrail'in beraberindeki Oğuz boyları için şöyle yazmaktaydı mektuplarından birinde Tuğrul Bey: "Bu Türkmenler bizim kölelerimiz, hizmetçilerimiz, tebaamız, emirlerimizi yerine getiren ve yolumuza hizmet eden reayamızdır".


İslam'ın Evcilleştirmediği Barbarlar

Zihnini ve ruhunu tabiatla doyuran yabani, barbar bir topluluktu Oğuzlar. Adlarının etimolojik kökenine ilişkin sürdürülen tartışmalarda bir çok şey söylenmiştir, fakat konuya ilişkin öne sürülen en ilginç açıklama, Oğuz sözcüğünün "yaban öküzü"nden türediğine ilişkin olanıdır. Yaşamak içinileriye atılan bu yaban öküzüne şimdi bir saban, bir boyunduruk hatta bir de tabut hazırlıyordu Selçukoğulları. Oysa İslam henüz evcilleştirmemişti bu barbarları.

1040 yılına gelindiğinde Selçuklular Dandanakan surları önünde Sultan Mesud'a ölümcül bir darbe indireceklerdi. Bu savaş hem bir son, hem bir başlangıç, hem de Türkmen'le Selçuklu'nun yol ayrımıydı bir bakıma. Tuğrul, Çağrı ve Musa... Gaznelilere karşı kazandıkları zaferi, büyük çaptaki toprakları şahsi mülkleri haline getirmek için kullandılar. Böylece müesses bir devlet olmaya başlayan Selçuklu beylerinin görevleri arasına bir yenisi daha eklenecekti: Nisa, Dehistan, Ferava gibi Horasan'ı da Türkmenlere karşı korumak.

Güneş doğarak söyler söyleyeceğini. Batarak susar. Şems derler ona Acem diyarında. Işıkları altında "şemsiye" dedikleri küçük itirazlar açarlar sonra. Irmak, çağlayarak söyler söyleyeceğiniz. Eriyip, kırıyarak susar. Yatağını değiştirirler onun da, değirmen oluklarına akması için. Tabii bir işleyişe, tabii olmayan, yapay bir işleyişle katılırlar önce. Sonra bu yapay işleyiş, asıl olanı kovar. Güneşi, güneşe ait olmayan; ımağı ırmağa ait olmayan şeyler söylemeye zorlarlar yatuklar. En ufak bir itirazı tehdit sayarak.

Sivriltilen Kazık Oğuzlar'a Batmaya Başlar

Oğuzların hür ve tasasız adımlarla yeni otlaklara doğru yürüyüşünden bir iktidar çarkını harekete geçirecek gücü de devşirmişti Selçukoğulları. Bu gücü, ele geçirdikleri topraklardaki kadim Fars Medeniyeti ve devlet aklıyla çiftleştirmişler, doğacak çocuğu sabırla bekliyorlardı. Dahası sadaklarındayeni ve çok etkili bir stratejik silahları daha vardı artık: İslam. Üstelik bu yeni silahı öyle ölümcül hamlelerle kullanıyorlardı ki, Bağdat'taki Halife kızını 69 yaşındaki Tuğrul Bey'e vermey razı olmuştu. Gerçi ihityar Halife de Çağrı Bey'in kızı Hatice Arslan Hatunla evlenmişti. Böylece "zalim" ve "Şii" Büveyhiler ile "sapık" Fatımiler'e karşı kurdukları  Sünni ittifak daha derinleşiyordu. Bazı Türkmen topluluklarla birlikte Gürcü, Ermeni, Kürt ve Acem, yer götürmez muazzam orduları vardı artık.
Oğuzlar'a düşense, bu gücü beslemekten ibaretti. Bazen bir ırmak yatağı değiştirilmeden de teslim alınabilir çünkü; bildiği gibi akıp, karşılığında vergi vermesi sağlanarak.

Sivrilttikleri kazık Oğuzlar'a batıyordu artık. Hatta kazık olmaktan çıkmış, temreni yırtıcı bir mızrak kesilmişti düpedüz. Bir de nizamı vardı bu mızrağın, kıyıcı mı kıyıcı. Vergileri bir veriyor bir vermiyorlardı. Sık sık isyan ediyor, saldırıp geri çekiliyorlardı Oğuzlar. Bir seferinde Sultan Sencer, bizzat kendisi cezalandırmak istedi onları. Ne var ki, Belh yakınlarındaki savaşta esir düştü. Oğuzların hür ve tasasız yaşamınaüç yıl dayanabildi Sencer. Bir gün ansızın ölüverdi.

Osmanlı Nizamına Doğru Oluk Oluk Aktılar
 
Burdan itibaren günümüze doğru bu filmi, biraz daha hızlı oynatacak olursak; ne Oğuzlar Selçuklulara, ne de Selçuklular Oğuzlar'a rahat verdiler. Taht için tehlike arzeden maceracı şehzadeleri öldürmek, Oğuzları kırmaya çalışmak yerine, hepsine birden düzensiz akınlarla kapıları zorlanan Anadolu'yu işaret ettiler. Ölürlerse bir bela savuşturulacak, sağ kalırlarsa bir yolu bulunup vergiye bağlanacaklardı. Yönetici sınıfın aksine, İslam'dan hiçbir stratejik sonuç beklemiyorlardı. Hatta çocukça bir neşe içinde, kadim inançlarıyla kaynaştırıyor, bambaşka sonuçlara varıyorlardı.

Oluk oluk aktılar Anadolu'ya. Başlarda koçbaşı gibi yerel güçleri saf dışı etmek için kullanılsalar da, ortalık yatışınca yine yürüyen akçe keseleri, asli vergi unsuru olmaya başladılar. Tıpkı Nişabur, Merv ve Rey gibi Konya şehri de gücü ve gücü satın alan herşeyi depolayan bir havuzdu artık. İhtiyaç duyduğu şeyler, sınırları içinde üretilemeyen yerlere deniliyordu şehir diye. Ve sınırları içinde ihtiyaç duyduğu şeyleri üretemeyen bu yerleri besleyebilmek içinse, sınırları içindeki ve dışındakiler hiç de üzerlerine vazife olmayan şeyler yapmak zorunda, tabii işlevleri dışında işlere koşmak zorundaydılar. Irmaklar açtığınız kanallardan geçmek zorundaydılar, hayvanlar çevirdiğiniz yerlerden geçmemek. Yağmurlar evlerinizin içine yağmamak zorundaydı. Sevişmek bir ödev, uyumak bir görev, uyanmaksa bir zorunluluktu. Ağaçlar size elma, armut, erik ve kiraz borçluydular. İnsanlar çocuk. Çocuklar yaşamak. Hayvanlar bal, süt, tereyağı. Ormanlar yakacak.

Her şeyi, olmadığı ya da olmak istemediği birşey olmaya zorlayan bu işleyişi sürekli kılan şeye nizam diyorlar. Bu nizamın esenliğine ise istikrar.

`Resul` Yaşadığı Sürece Bir İstikrarsızlık Unsurudur


Horasan'da olduğu gibi İklim-i Rum'da da istikrarı bozdular. Zanaatları şehirleri doyurmaya elverişli değildi. Canları nereye isterse oraya sürüyorlardı sürülerini. İkta nedir bilmiyorlar, bilmeye de yanaşmıyorlardı. Yalnız devletin, askeri ricalin mülküne değil, özel mülkiyete karşı da saygısızdılar. Ara sıra kervanların ağır yüklerini hafiflettikleri de oluyordu. Dostlukları gibi düşmanlıkları da siyaseten değildi. Selçuklu'nun düşmanını seviyor, müttefiklerini kırıyorlardı. Malların olduğu kadar "fikirlerin" de serbest dolaşımını engelliyorlardı. İnançları tam bir kabustu çünkü fıkıh alemine göre. Manevi büyükleri için "Resul" diyebiliyorlardı hiç çekinmeden. Halbuki bir "Resul" yaşadığı sürece bir istikrarsızlık unsurudur. Ancak öldükten sonradır ki, onun öğütlerinden uysal bir devlet tebaası yaratacak yorumlar çıkarabilirsiniz.

Nizamını ve istikrarını savunan Selçuklu ile dillerini, dinlerini, karakterlerini, belirleyen yaşam biçimlerini savunan Türkmenler arasında sayısız çatışma yaşandı. Fakat sonuncusu korkunçtu: 1239 yılında Baba İlyas Horasani halifelerinden Kefersud sufisi İshak'ın yaktığı kıvılcım kısa zamanda bütün Anadolu'yu tutuşturdu. Kadın, erkek, çocuk, ihtiyar bir alev topu gibi ilerliyorlardı Anadolu içlerine. Defalarca bozguna uğradı karşılarında Selçuklu birlikleri. Son Haçlı Seferinin artığı, paralı Frenk süvarileri Selçuklu ordusuna yardıma koştuğunda, Kırşehir yakınlarında,  Malya ovasındaydı Türkmenler. Tepeden tırnağa zırhlı süvarilere karşı Türkmenlerin bir çoğu sopa ya da çıplak elle dövüşüyorlardı. Pek azı geri çekilebildi. Toprak kanı emince açığa çıktı kalanların cesedi. Türkmenler yenilmişti ama, pusudaki Moğollara bütün zaaflarını göstermişlerdi Selçuklu'nun. Birkaç yıl sonra, Kösedağ'da perişan oldu Selçuklu ordusu. Bir daha da toparlanamadılar. Moğol bir kasırga gibi esiyordu şimdi Anadolu'da.


Al-i Osman'ın İstikrarını Çiğneyen Celali

Ne kadarı efsane ne kadarı gerçek bilemiyoruz ama söylentiye göre Babai Ayaklanmasına katılmayan yalnız iki halifesi vardı Baba İlyas'ın: İlkinin adı Edebali, ikincisi Hacı Bektaş'tı. Kasırga kesilip göz gözü görmeye başladığında yeni bir kervan düzülüyordu Rum'da Biri "belini" verdi ona, ötekisi "yolunu". Aldı yürüdü Al-i Osman. Bektai "kazan"ında doydu yeniçeri, orada kaynadı, oradan taştı. Yedi düvele ulaştılar. Ayaklarının altından İstanbul'u, omuzlarının üzerinden kellesini aldılar Kayzer'in. Akılları vardıkları yerin aklıyla, kurumları kurumlarıyla çiftleşti. İki yanı keskin yatağan gibi işliyordu kurdukları nizam. Zerre tahammülü yoktu onların da istikrarsızlığa. Ne zaman ki, ayakları kaydı Viyana önlerinde, domino taşları gibi devrilmeye başladı kurdukları nizam. Güneş çarığı, çarık ayağı sıkacaktı. Ayaksa Anadolu'dan başka bir şey değildir. Boaşalan hazineyi telafi etmek için onlarca güçleriyle yüklendiler. Onlar yüklendikçe saban tutan eller çözüldü, kılıç kabzelerini okşamaya başladı bir bir.

"Celali" diyorlardı şimdi istikarı çiğneyenlere. En ünlüleriydi Geredeli Köroğlu Ruşen. Binlerce Köroğlu türküsüne karşılık  bir tane Kuyucu hikayesi duyulmadığına göre, ahalinin pek de şikayeti yoktu olan bitenden. Çiftbozan Anadolu hızla boşalıyordu bir yandan. Her yolu deniyordu Osmanoğlu istikrarı yeniden tesis etmek için. Eşkıya Kalenderoğlu'na Valilik bile verdi. Ne var ki, Ankara halkı sokmadı "Vali"lerini şehre.

Boşalan yerleri yeniden insanla doldurmak istiyorlardı. İlk akıllarına gelen Türkmenler oldu. Soğuk sulu, mor yarpuzlu yaylalarda eğlendikleri yeterdi. Vakit çalışma vaktiydi. Nicedir pek hoşlanmıyorlardı birbilerinden. Osmanlı, İslam'ın siyasi boyutunu çarpan etkisi kılarak gücünü pekiştirmeye çalıştıkça Türkmen'in; Türkmen, kadim töresi gereği yaşamaya çalıştıkça Osmanlı'nın gözünde canavarlaşıyordu. Yavuz'dan beri baş belasıydılar Osmanlı nizamının. Çukurova içlerinden Diyarbakır, Halep, Basra, Musul, Hatay, Antep dolaylarına kadar hallaç pamuğu gibi savruldu Türkmen. Ya tümden ya da  ortadan ortaya kırçılıp birbirlerinden haber alamayacakları mesafelere serpiştirildiler. İlk fırsatta yeniden bildiklerini okuyacaklardı fakati iskan çok uzun sürecekti bu kez. Defalarca terk ettiler iskan yerlerini, defalarca çarpıştılar, defalarca cezalandırıldılar. Son defa Çukurova'da kuruldu kavga. Sene 1876 da. Kavgada başı Kozanoğlu çekiyordu ama Bozok'tan Halep içlerine kadar tekmil karaçadırlı  Türkmen desteğe koştu. Gavur Dağları'nda başlayan savaşta kırıla kırıla geri çekiliyordu Türkmen. Ölen öldü, kalan sağlar önce teslim, sonra Çukurova sıcağına yatuk oldular. İlk yazdı bu Çukurova'da geçirecekleri. Sıcak ve sıtma Osmanlı'dan da amansızdı. Bir çoğu kışı göremedi.


İstikrar Marşı

Çok sürmedi Osmanlı'nın sendelemesi, kendisi de devrildi devrilecekti. Bİr hışımla girdi Cihan Harbi'ne. Bir hışımla yedi düvele saçtı son çocuklarını Anadolu'nun ve teslim oldu. Teslim olmayanları idama mahkum edecek kadar kibirliydi hala. Fermanlı Valileri şehre sokmayan Ankara, fermanlı idamlıklara sonuna kadar açtı kapılarını bu kez. Bir Meclis kuruldu burada. Girdikleri bu son savaşta, en son cepheye sevkettikleri çocuklar on üç yaşındaydılar henüz. Bu yüzden "Çocuk Bayramı" yaptılar Meclis'in açıldığı günü.

Sıtmalı, trahomalı, tifüslü aç ve perişandılar ama kurtulduk diyorlardı. Fakat çok sürmedi felaha ermenin sevinci. İstiklal Marşı'nın hemen ardından bir de İstikrar Marşı bestelemişti çünkü. Yine olmadığımız şey olmamız istenecekti bizden. Ve biz yine bir türlü ulaşamayacaktık muassır medeniyet seviyelerine. Tabiat yine bütün somut renkleriyle uzanacak ayaklarımızın altında fakat biz yine istikrar duvarının üstünden soyut tel örgülerden izleyecektik onu. Demir ağlarla örmemizi isteyecekti bizden yeni nizamnın sahipleri, anayurdu dört baştan. Demir ağlar vagon isteyecekti. Vagonlar demir, çelik, kömür. Tayyare isteyeceklerdi bizden. Tayyare arpa, buğday, ömür. Banka isteyeceklerdi sonra. Banka ise arpa, buğday, öşür. Gün gelip de bütün bunlarca hayatımız kuşatıldığında, bir başvekil kürsüye çıkıp işaret parmağını sallayacak, gelecek on yıllık kazancını şimdiden bankalara borçlanmış kalabalığa; "İstikrar" diyecek, sağa sola oynatırken parmağını, "Mızırdamak yok. Yoksa kaybedebilirsiniz bütün bunları."

Çüş!

Oysa Tanrı bile razı olmamıştı ondan. Gönderdiği bütün Peygamberler önce istikrarı bozmuşlar. Hatta ilk Peygamber dünyaya gelmeyi bile bekleyememiş istikrarı bozmak için. En çok istikrarı bozduğunda güzelleşmiş halklar, içleri yeşermiş, ozanlarının dili çözülmüş bir bir. Olduğu yerde kalmak anlamında, Arapça "karra" fiilinden geliyormuş istikrar sözcüğü. Türkçesi düpedüz "çüş" demek. Gerçekten de teslim alınmış, evcilleştirilmiş hayvan türleri içinde en zavallı olandır eşek. Teslim alınmış halk yığınları içinde ise, en zavallısı olmalı istikrarsız bir yaşam düşünemeyenler. Sahibini, sırtına binme zevkinden mahrum edeceği için acı çeken ne çok insan var yeryüzünde. Üstelik içlerinde bir yabani öküz homurdanan.

Levent ORHAN

Bu blogdaki popüler yayınlar

Mate'li Ubuntu 14.04.1: Aslı Varken Taklidine Kim Bakar?

Malumu olanlar bilir, Ubuntu 14.04 sürümünden beri Linux Mint ekibinin geliştirdiği Gnome 2 çatallaması Mate masaüstü ortamını da portföyüne ekledi.

Hafif ve eskiden beri Gnome kullanan gavurcası "geek user" diye tabir edilen kitleye hitap eden bu nostaljik masaüstü, Gnome 3 ile gelen Ubuntu'nun  Unity ve Gnome Shell arayüzlerine ısınamayan bu kitleye ilaç gibi gelmişti. Birlikte doğan kardeşi Cinnamon ise bir Gnome Shell çatallaması olarak doğdu fakat sonradan büyük ilgi görünce Linux Mint ekibi işi büyütüp ayrı bir masaüstü ortamına dönüştürdü Cinnamon'u.

MacOS ile Dört Ay

Mac’e geçişimin üzerinden dört ay geçmiş ve ben fark ettim ki bundan hiç bahsetmedim. Ben de bu işi dört ay sonra yapayım dedim. Bu yazacaklarım profesyonel bir karşılaştırma yazısından daha çok gündelik kullanımlarda hayatımda nelerin değiştiğini tespit etmekten başka bir şey değil. Böylece son-kullanıcı tartışmalarına da bir yönüyle katkıda bulunmak istedim.

"Linux Kullanmak Zor Abi!"

Bu yazı bir yazı dizisinin ilk bölüm olarak düşünüldü. Yazı dizisinin öncelikli hedefi Linux'un zor bir işletim sistemi olduğu yargısını yok etmek ve bu konu özelindeki bazı ayrıntılara değinmek. Ayrıca yazı sırasında bazı terimleri okuyucuya referanslarla tanıtmak hedeflenmiştir.

Kime bir Linux dağıtımı kurmasını önersem başlıktaki tepkiyi alıyorum. Zor mu gerçekten? Tabiki... Ama bilgisayarı ilk eline alan önyargısız bir kişi için "herkesin gözdesi Windows",veya Ios ile herhangi bir Linux dağıtımının zorlukları aynıdır. Annem bilgisayar kullanmaya evdeki Ubuntu yüklü bilgisayarda başladı ve şu anda hala Ubuntu kullanıyor. Kaldı ki Linux'a geçmesini önerdiğim bu insanların bir çoğu bilgisayara yabancı insanlar değiller ve Windows ya da Ios kullanıyorlar. Fakat yine de zor buluyorlar Linux'u kullanmayı. Neden peki?


İlk önce bunlardan bir kısmı elinde bir Linux dağıtımı olan Android işletim sistemli cep telefonlarını kullanıyorlar. Fakat ne kullandığını bilmeme bi…